In maart 1949 protesteerden jongeren in de Czaar Peterstraat in Zaandam tegen de bemoeienis van het Nederlandse leger in het onderwijs. Onder hen was de 23-jarige Betty Zeehandelaar (1925-2012), hoofdbestuurder van het Algemeen Nederlands Jeugd Verbond (A.N.J.V).
Aanleiding voor het protest was het bezoek aan Zaandam door majoor Blok van de krijgsmacht op woensdag 16 maart. Blok kwam een les krijgskunde geven aan leerlingen van de hoogste klassen van het Zaanlands Lyceum. De bijeenkomst vond ’s ochtends plaats in de grote zaal van het Nutsgebouw, sinds 2024 gemeentemonument.
Voorafgaande aan de lezing van Blok deelden leden van het A.N.J.V. pamfletten uit. Volgens de jeugdbeweging was het bezoek van de militair onderdeel van een bredere campagne van de regering om oorlog aan te wakkeren, en ze riepen de leerlingen van het Zaanlands op de bijeenkomst niet te bezoeken.
Leger in het Zaanse onderwijs
De legerofficier kwam naar Zaandam met toestemming van het Zaandamse gemeentebestuur. De minister van Oorlog had aan de gemeente gevraagd om voorlichting vanuit het leger toe te staan in het Zaanse onderwijs. Tijdens de bijeenkomst was zelfs de burgemeester van Zaandam aanwezig, de oud legercommissaris Wim Thomassen. Ook wethouder van onderwijs Rinus Hille was er.
Blok sprak over het Noordatlantisch Verdrag, dat een aantal dagen later in Washington ondertekend zou worden, en de oprichting de NAVO kennen betekende. De majoor riep de Zaanse scholieren op zich voor 1 juni te melden bij de Minister, om te beginnen met een militaire loopbaan.
Strijden voor behoud van vrede
Tijdens de bijeenkomst werd Betty Zeehandelaar door wethouder Hille weggestuurd. Zeehandelaar was geen leerling van het Zaanlands, en de les was volgens de wethouder alleen bedoeld voor leerlingen.
Eenmaal buiten ging de jongerenbeweging door met hun protest. Nu spraken ze zich ook uit tegen het verwijderen van hun bestuurder. Zeehandelaar ging in discussie met scholieren over de toenmalige oorlogskoorts van de Nederlandse regering. Ook de burgemeester liet in het debat van zich horen, maar vooral om er zo snel mogelijk een einde aan te maken.
De groep jongeren trok vervolgens naar het centrum van Zaandam, waar Zeehandelaar de verzamelde groep toesprak en opriep te strijden voor het behoud van de vrede.
Rooie Vrouw
Een paar dagen later sprak Zeehandelaar voor een volle zaal in Amsterdam:
“Nooit zullen wij de wapenen gebruiken tegen de landen, waarin de jeugd vrij kan opgroeien, wij zullen met al onze middelen, met al onze kracht strijden voor de vrede, want zonder ons, zonder de jeugd zelf, kunnen de oorlogsbrandstichters hun misdadige plannen niet verwezenlijken.”
Betty Zeehandelaar speelde een belangrijke rol in de 20e-eeuwse jeugdbeweging. Na haar werk voor de A.N.J.V. werd ze bestuurslid van de Communistische Partij Nederland en nam later plaats in het hoofdbestuur van de Partij van de Arbeid (PvdA). Ze was ook bestuurslid van de Rooie Vrouwen, een feministische beweging binnen de PvdA.
foto van rond 1975